Monsters en fondasie: die projekte van Brand Smit

MAANDAG 16 JANUARIE 2006

Ek staan elke dag agter my rekenaar, en net soos ek die einde van nog ’n bladsy vol teks bereik, of die einde van ’n hoofstuk, of die einde van ’n gedig, of ’n les van een of ander teksboek, herinner ek myself daaraan om nie te opgewonde te raak nie: daar is immers nog honderde bladsye vol teks wat hersien moet word, en dan is daar meer as ’n dosyn notaboeke met geskrewe materiaal wat oorgetik moet word. Dan sal dit sekerlik goed wees as ek nog “een laaste keer” my gedigte hersien, en daar is ʼn halfdosyn teksboek idees waaraan ek nog wil werk, of wat afgehandel moet word, en kortverhale, en greeting cards en kalenders en vertalings van afgehandelde Afrikaanse materiaal en vertalings van materiaal wat nog oorgetik en verwerk moet word … Dat die projekte wat in hierdie dokument gelys sal word monsters is, maar ook die fondasie waarop ek my toekoms bou, is teen dié tyd ou nuus in die lewe van Brand Smit.

Vanmiddag konfronteer ek myself toe met ’n vraag: Wanneer het dit gebeur? Wanneer het dit gebeur dat ek myself so toegegooi het onder dit waarna ek so lieftallig verwys as my “projekte”? Vyf jaar gelede het ek vae idees gehad oor digbundels en ’n boek met my sienings oor menslike bestaan op hierdie planeet; daar was ook taalhandboeke wat ek wou skryf omdat … wel, omdat dit moontlik was, en omdat ek gedink het dat sommige van my idees vir handboeke beter was as van die handboeke wat ek soms moes gebruik. Toe, in 2001, besluit ek om minder klas te gee en eerder te werk aan die projekte waaroor ek al so lank gedreig het. Daai jaar het ek klaargemaak met my eerste handboek, getiteld Countries of the World – wat veronderstel is om die eerste boek te wees in ’n reeks van vier of vyf. Teen die einde van 2001 het ek ook begin werk aan ’n fonetiek handboek vir jong leerders. Lyste met woorde en sinne vir my Chinese studies is ook opgestel teen die tweede helfte van 2001, wat die basis sou word vir ’n ander projek waaraan ek koorsagtig gewerk het aan die begin van 2004. Materiaal wat uiteindelik “Persoonlike Agenda, Boek Een” sou word, het al gelê en stof vergader vir jare voor ek dit uiteindelik begin verwerk het aan die begin van 2003. Teen die tyd wat ek Boek Een afgehandel het (in Junie 2003), het ek geweet ek is besig met ’n projek wat alle ander in belangrikheid sou oortref. Ek het voortgeskryf aan essays en notas wat deel kon vorm van Boeke Twee en Drie en Vier en Vyf en so aan. Gedigte het ek al probeer skryf van die middel-negentigs af, en elke paar maande het ’n paar nuwe titels gesien, of verwerkte weergawes van vroeër pogings. Intussen het ek ook ’n paar kortverhale geskryf. ’n Reeks stories vir jong kinders met ʼn fokus op woordeskat en eenvoudige vrae is ook eendag uitgedink, en ek moes uit die aard van die saak onmiddellik daaraan begin werk. Tussendeur het ek gedink aan ’n reeks groetekaartjies, en siende dat ek nog altyd ’n ligte obsessie gehad het met datums, hoekom nie ook werk aan ’n stel onkonvensionele kalenders nie? En tussen-in skryf en tik ek steeds my handsenings styf aan Boeke Vier, Vyf, Ses …

So het ek vandag, Maandag 16 Januarie 2006, ’n lys opgestel, net om weereens – ter wille daarvan om angs te verdring en moontlik om myself moed in te praat – my idees van die afgelope vyf jaar in oënskou te neem, om te sien presies waarmee ek besig is, en om te kyk waarheen ek hopelik op pad is.

My hoop was nog altyd gewees dat ek die spreekwoordelike “alles” sal kan afhandel binne die veel befaamde “volgende ses maande”, ongeag die hoeveelheid ure in ’n gewone dag, en ongeag my menslike beperkinge. Dink ek toe: Dit het my vyf jaar gevat om hierdie lys van projekte uit te dink, en die werk te doen wat sover gedoen is. Sou dit onvanpas wees om te dink dat dit my nog vyf jaar sal vat om alles klaar te maak? Dit is waar dat dit baie werk is. Dit is waar dat ek alleen aan elke enkele projek werk. Dit is waar dat dit ’n wye verskeidenheid projekte is – daar is essays oor persoonlike politiek en religieuse oortuigings gekombineer met sosiale kritiek en sommer net alledaagse gebeure; taalhandboeke vir ’n spektrum van studente wat wissel van kleuters tot volwassenes wat hulle taalvaardigheid en kennis van die wêreld wil uitbrei tot mense wat sê, “Give me everything I need to know. I’ll do it on my own time”; daar is poësie wat vertel hoe ek die lewe ervaar; daar is selfs reuse kalenders wat jou daaglikse lewe reduseer tot klein blokkies teen die muur. Dit is ook moontlik dat die saad van langtermyn finansiële onafhanklikheid reeds geplant is. Wat daarvan as nog vyf jaar verbygaan voor die laaste item op die huidige lys deurgehaal kan word? Dit wat ek dan nie gedurende die volgende ses maande afhandel nie, word gedurende die ses maande daarna afgehandel, en dit wat nie dan afgehandel word nie, oor die volgende ses, en dan die volgende ses, en die volgende ses – tot elke handboek geskryf en gepubliseer is, en elke gedig tot vervelens toe hersien is, en elke opinie blink geskaaf is, en ’n stapels boeke op die tafel lê wat sê: Dit is hoe ek die lewe sien.

En aan die einde sal ek steeds in die nietigheid verdwyn – die papier waarop al die handboeke gedruk is, uiteindelik herwin vir ander gebruike; al die kopieë van my digbundels weggepak in bokse; Boeke Een al die pad tot Sewe … ingedruk saam met ander ou boeke op stowwerige rakke. Maar ten minste sal ek kan sê: Ek het nie opgegee nie. Ek het gesê ek dink dit kan gedoen word op ’n ander manier as wat voorgeskryf is, en dit het my vyf jaar gevat, of tien, maar “finansiële onafhanklikheid deur kreatiwiteit” het geseëvier!

Alles kom hierop neer: Brand Smit het sy beroep gekies. Hy het gekies om nie ’n personeelbestuurder, ’n predikant of ’n sielkundige te word nie – hy het besluit om ’n meester van projekte te word. En die hoofrede hoekom hy besluit het om ’n meester van projekte te word, is omdat hy van jongs af gevoel het hy moet iets met sy lewe doen. Soos hy sy twintigerjare een na die ander agtergelaat het in notaboeke en pogings tot poësie, het hy ook oortuig geraak van die feit dat hy iets het om te sê. En om te kan sê wat hy wil sê, het hy nodig om sy dae en nagte op ’n sekere wyse te spandeer. En om ’n lewe te kan leef wat bevorderlik is vir die werk wat hy nodig het om te doen, dit het hy geweet, moet hy geld verdien op wyses wat nie in ’n hoërskool voorligtingonderwyser se loopbaanboek verskyn nie. Derhalwe: Projekte.

Tot so onlangs as vanmiddag het ek aan my projekte gedink as werk wat ek jare gelede al begin doen het, en wat nog nie afgehandel is nie. Dit het gelei tot ’n siening van myself as iemand wat agter is met sy werk, iemand wat steeds besig is met werk wat eintlik maande gelede, selfs drie, vier jaar gelede, al afgehandel moes wees. Dit verander, vandag.

Sommige van die projekte wat ek begin het gedurende die afgelope vyf jaar is kommersieel van aard; ander is meer persoonlik. Sommige projekte is reeds afgehandel; meeste is nog ver daarvan af. Die werk aan die onafgehandelde projekte gaan voort, en dit sal voortgaan tot dit klaar is, al neem dit my nog ses maande … of nog vyf jaar. Die lys is lank genoeg.

Die lys: […]

Dit is vandag (reeds) Dinsdag 17 Januarie 2006 (00:12), die sewende herdenking van die dag wat ek gearriveer het op hierdie eiland. Sewe jaar en ons tel steeds – tot dit nie meer bevorderlik is nie.

______________________

Los stukkie papier sonder datum

SATERDAG 31 DESEMBER 2005

[Op ’n los stukkie papier sonder ’n datum, maar met ’n kalender vir April 2006 op die agterkant]

“You played out your happiness on a piano that was not infinite.” [uit The Legend of 1900]

“Fotografie” sê: neem waar, maak aantekeninge, probeer om te verstaan, en gee uitdrukking aan wat jy sien, wat jy uiteindelik begryp, en wat jy steeds nie kan verstaan nie.

* * *

Die volledige aanhaling uit The Legend of 1900:

Die man wat bekend staan as “1900” verduidelik hoekom hy nie die skip verlaat het nie, en nooit die skip sal verlaat nie: “All that city… You just couldn’t see an end to it. The end! Please, could you show me where it ends? It was all very fine on that gangway and I was grand, too, in my overcoat. I cut quite a figure and I had no doubts about getting off. Guaranteed. That wasn’t a problem. It wasn’t what I saw that stopped me, Max. It was what I didn’t see. Can you understand that? What I didn’t see. In all that sprawling city, there was everything except an end. There was everything. But there wasn’t an end. What I couldn’t see was where all that came to an end. The end of the world. Take a piano. The keys begin, the keys end. You know there are 88 of them and no-one can tell you differently. They are not infinite, you are infinite. And on those 88 keys the music that you can make is infinite. I like that. That I can live by. But you get me up on that gangway and roll out a keyboard with millions of keys, and that’s the truth, there’s no end to them, that keyboard is infinite. But if that keyboard is infinite there’s no music you can play. You’re sitting on the wrong bench. That’s God’s piano. Christ, did you see the streets? There were thousands of them! How do you choose just one? One woman, one house, one piece of land to call your own, one landscape to look at, one way to die. All that world weighing down on you without you knowing where it ends. Aren’t you scared of just breaking apart just thinking about it, the enormity of living in it? I was born on this ship. The world passed me by, but two thousand people at a time. And there were wishes here, but never more than could fit on a ship, between prow and stern. You played out your happiness on a piano that was not infinite. I learned to live that way. Land is a ship too big for me. It’s a woman too beautiful. It’s a voyage too long. Perfume too strong. It’s music I don’t know how to make. I can’t get off this ship. At best, I can step off my life. After all, it’s as though I never existed.”

______________________

Bou ’n wêreldbeeld – werk wat moontlik maak

DONDERDAG 22 DESEMBER 2005

Verskeie gedagtes oor 2006 (en die res van my toekoms) kom neer op een beginsel: ’n Mens kan jou verbeelding en jou intellek inspan om ’n beter lewe te bewerkstellig.

VRYDAG 23 DESEMBER 2005

My geheel het twaalf, dertien jaar gelede begin disintegreer.* Sedertdien het ek hard gewerk daaraan om weer die dele bymekaar te sit op so ’n wyse dat ek kan terugstaan en kan sê: “Dis goed. Dit werk. Ek verstaan … nie alles nie, maar ek verstaan genoeg om te kan funksioneer.”

* Christelike wêreldbeeld: elkeen en alles het ’n plek, ’n rol, ’n doel, ’n storie, ’n waarde gehad. Hierdie een sê dit? Dis omdat hy X is. Daai een sê dat? G’n wonder nie. Sy’s mos …

Na wat vir my letterlik ’n leeftyd was wat ek my lewe ingerig en geleef het volgens hierdie wêreldbeeld, het die verduidelikings en antwoorde eenvoudig al hoe dunner geraak, en het ek al hoe meer die hand van die mens herken in die ontwikkeling daarvan.

SATERDAG 24 DESEMBER 2005

Op pad terug van die Carrefour af, besef ek: dis nou presies tien jaar sedert die Kersfees van macaroni gekook in ’n ketel, goedkoop aanmaak kaassous van die kafee, en ’n twee-liter bottel aanmaak koeldrank – o ja, en ’n buisie knoffelpolonie.

Die klim van daai punt af was hard. En hoewel die kruin nog in die verte wink, is ek veel, veel nader.

MAANDAG 26 DESEMBER 2005

12:20

Die speelveld kan nooit gelyk gemaak word vir almal nie. Die stryd moet wees om dit gelyker te maak as wat dit nou is.

17:47

Jare gelede het ek gevra: Hoe kan ek my eie belangstellings volg en my eie agenda nastreef, en steeds aan die lewe bly, ’n woonplek bekostig, rekeninge betaal, ensovoorts. My eerste antwoord was eenvoudig: Jy word ryk. Dan koop jy ’n huis, meubels, ’n TV en ’n rekenaar en ’n stoof en ’n wasmasjien en ’n yskas, en jy werk rustig aan dit waaraan jy wil werk. Later het ek gereken jy’t ’n ambag nodig, iets wat jy kan doen waarvoor daar ’n mark is, waarmee jy dan ’n inkomste kan bewerkstellig sonder om jou belangrikste werk te veel te ondermyn.

Ek het vanmiddag gedink aan ’n ander moontlikheid: undemanding work. Jy kan ook jou eie agenda nastreef deur geld te verdien in ’n werk wat nie te veeleisend is nie, wat nie te veel van jou tyd opeis nie, en wat jy kan doen terwyl jou aandag steeds min of meer by jou agenda werk is – soos ek wat hierdie nota skryf, en die gedagte gehad het, terwyl ek geld verdien deur ’n Engelse klas aan te bied in Taiwan.

DINSDAG 27 DESEMBER 2005

Binne elke mens is die saad van lewe, en elke mens dra die saad van dood. Elke mens kan ’n agent van lewe wees. Net so is elke mens ’n potensiële agent van die dood.

______________________

Twee pole – staan op en loop

SATERDAG 10 DESEMBER 2005

Ons bestaan is tot ’n mate ’n uitdrukking van vrye wil. Dat ons in die eerste plek ontstaan het, was egter nie ons keuse nie. Teen die tyd dat ons besef het hierdie “ding” wat ons beleef, het ’n naam, en dat dit “lewe” genoem word, was ons reeds volwaardige wesens-in-bestaan.

MAANDAG 12 DESEMBER 2005

Ek is al die afgelope tien tot vyftien jaar vasgevang tussen twee pole: ’n siniese wêreld waar elkeen vir homself baklei (en miskien vir sy familie) en waar alles regverdig kan word solank daar geld betrokke is; en die “Feel God” reaksie daarop wat so populêr is onder moderne Christene.

Ek haat hierdie ding dat mense ander sal lieg en bedrieg en oor hulle sal trap en dit regverdig deur te praat van ’n “harde wêreld” en “elke ou vir homself”, of die regverdiging dat dit gedoen is vir die welstand van die gesin, of die familie. Ek het ook ’n toenemende afkeer ontwikkel van die anti-rasionele, anti-intellektuele, emosie-gedrewe rigting waarin vele sogenaamde Christene begin beweeg het.

Wat is my opsies? Ek wil nie ’n dissipel en/of slagoffer word van sinisme en die blinde najaging van materiële gewin nie, en ek wil nie troos vind in die arms van ’n anti-rasionele, emosie-gedrewe religieuse gemeenskap nie! What to do …

* * *

[op die agterkant van ’n rekening]

“Personal Agenda” follows the second self-imposed socio-economic exile of a white, male, Afrikaans-speaking South African in Taiwan (the first “exile” being two years spent in South Korea, also as an English teacher). The main character/writer examines over a period of six years the reasons for his self-imposed exile and the possibility of returning to the country of his birth. In the process he questions his identity, the meaning and possible purpose of his life, and the accepted truths and ways of life with which he had grown up …

MAANDAG 19 DESEMBER 2005

As jy nie opstaan en loop nie, sal jy opeindig plat op jou gesig. Mense – vriende, familie, en ’n paar vreemdelinge – sal jou help tot op ’n punt. Maar na ’n ruk sal ook hulle hul eie reise voortsit. Dit is eenvoudig hoe die lewe is.

______________________

Lewe wat ’n doel dien – intelligente, kreatiewe agent – of agente

DINSDAG 6 DESEMBER 2005

Ek het nodig dat my lewe ’n doel moet dien. Hierop sal sommige mense dalk ietwat skepties reageer. “Doel?” sal hulle vra. “Doel in die lewe is ’n primitiewe religieuse konsep. Dit veronderstel dinge wat nie bewys kan word nie. Dit impliseer ook dat jou lewe waardeloos is tensy dit ’n doel dien”

My reaksie: Gestel jy het twee mans, Meneer A en Meneer B. Laasgenoemde het geen begeerte om te voel dat sy lewe ’n doel dien nie. Sy fokus is meestal op homself, en op sy eie materiële en emosionele behoeftes. Hy werk – want hy het die geld nodig; hy trou – want dis beter as om alleen te wees; en hy maak vriende – want hy hou van die gevoel dat ander mense van hou, hy hou van die geselskap, en dit verlig sy verveling. Sy lewe bestaan dus uit familie, vriende, werk, en ander dinge wat hy geniet om te doen. Hy streef nie aktief daarna om enige iets te doen of om deel te wees van enige iets wat hom na sy eie lewe sal laat kyk met die oortuiging dat hy een of ander (goeie) doel dien nie (Die kans is dat hy sonder om te probeer ’n goeie doel dien, of al gedien het, maar ter wille van hierdie argument is dit belangriker om sy geval te illustreer as een waar geen doel aktief en doelbewus gedien word nie.)

Meneer A, aan die ander kant, is een van daai mense wat glo om bloot te bestaan – om te werk, ’n gesin van sy eie te hê, om vriend te wees en vriende te hê, en om dinge te doen wat hy geniet – nie genoeg is nie. Hy voel ’n sterk drang om ’n goeie doel te dien – iets wat sy lewe meer waarde en betekenis sal gee. Gestel hy kies as sy doel in die lewe om regsdienste te lewer aan mense wat nie oor die finansiële hulpbronne beskik om hierdie diens te kan bekostig wanneer hulle dit nodig het nie. Oor die verloop van dertig jaar verskaf hy regsadvies – direk, of indirek deur ’n organisasie wat hy begin het – aan honderde, selfs duisende mense. (Dit mag wees dat hy hierdie doelgerigte lewe nastreef as ’n volger van een of ander godsdiens, wat ook aan hom die satisfaksie sal verleen dat sy diens gesanksioneer word deur ’n spesifieke godsdiensgemeenskap. Dit mag ook wees dat hy ’n ateïs is, en dat hy gemotiveer word deur die selfrespek wat sy diens inspireer, en deur die respek en dankbaarheid wat ander mense hom gee. Sy keuse om ’n doelgerigte lewe na te streef sal ’n positiewe resultaat hê op mense ongeag of sy keuse gemotiveer word deur een of ander religieuse oortuiging.)

Kom ons sê beide Menere A en B is gebore in dieselfde jaar, in dieselfde stad, met soortgelyke kulturele agtergrond en sosio-ekonomiese status, en kom ons sê verder hulle albei sterf in dieselfde jaar na ’n kort siekbed. Meneer B se lewe was goed. Hy sal gemis word deur sy kollegas, sy vriende, en sy familie. Meneer A het ook ’n goeie lewe gehad, en hy sal ook gemis word deur kollegas, vriende en familie. Wat is die verskil? Meneer A se lewe het honderde, selfs duisende mense se lewens verbeter. Sy lewe het waarde gehad wat die lewenswaarde van die gemiddelde persoon wat nie aktief ’n doelgerigte lewe nastreef nie, ver oortref. Hy sterf met die vervulling dat sy lewe ’n doel gedien het. Hy het sy lewe geleef met die vervulling dat sy kollegas, vriende en familie nie die enigste mense was wat voordeel getrek het uit sy bestaan en die keuses wat hy gemaak het nie. Meneer B het geleef sonder hierdie vervulling, en hy het gesterf wetende dat benewens sy binnesirkel nie veel ander mense veel voordeel getrek het uit sy bestaan nie. Hopelik het dit nie veel aan hom saakgemaak nie, siende dat hy reeds vroeg in sy volwasse lewe dit duidelik gemaak het dat hy nie die begeerte voel om enige doel te dien nie, of dat sy lewe waarde en betekenis moet hê buiten wat hy, of sy binnesirkel daaruit kry nie.

Hierop reageer my debatsvennoot: “So dit gaan oor persoonlike vervulling? Of gaan dit oor nommers – die een ou se lewe raak honderde, selfs duisende ander mense, en die ander ou se lewe raak miskien twintig ander mense?”

My antwoord: Een ou se lewe het twee dosyn of so ander mense se lewens positief geaffekteer. Die ander ou het honderde, selfs duisende mense se lewens positief geaffekteer. Wat presies is jou vraag? [*]

Debatsvennoot: “Gestel ek vertel jou daar’s ’n nuwe pil op die mark wat geen newe-effekte het nie, wat uiters bekostigbaar is, en dit bevat ’n natuurlike bestanddeel wat jou brein voorsien van presies dieselfde gevoel as wat ’n mens sal kry van ’n doelgerigte lewe. Dit sal jou dus dieselfde skop gee, sonder enige moeite!”

Ek: En die mense wie se lewens ek dalk positief kon beïnvloed het, bly ongeaffekteer. Werklike resultate van die aksies wat ek beplan het, bly ongerealiseer. Ek sal sê, nee dankie. Ek sal eerder die moeite doen.

* [Die vraag is dalk, is dit beter om twee mense se lewe positief te affekteer as net een? Wat van om 2 243 mense se lewe positief te affekteer teenoor 2 242 mense? Wat van een persoon wat 50 000 mense se lewens positief affekteer en die ander persoon wat positief en konstruktief bydra tot slegs 76 mense se lewenskwaliteit?]

WOENSDAG 7 DESEMBER 2005

Vir baie mense is die idee dat daar geen intelligente, kreatiewe agent is agter alles wat bestaan nie, die mees verregaande ding waaraan enige mens kan dink. Wat, of wie hierdie agent is – of wat of wie hierdie agente is, is iets waaroor mense al wonder, argumenteer, oorlog voer en sterf sedert mense begin dink het aan dinge. Ons het hierdie veronderstelde agent – of agente – name gegee. Ons het hom/haar/hulle menslike eienskappe gegee. Ons het selfs gedink aan die geslag en voorkoms van hierdie veronderstelde agent – of agente. Vele mense is tevrede met ’n eenvoudige term: “God.”

Ons kan voortgaan om te dink, te redeneer, te baklei en te sterf vir spesifieke oortuigings oor hierdie agent – of hierdie agente. Dit is blykbaar in ons natuur om so te doen. En as dit vir mense ’n gevoel gee van doel en sekerheid en betekenis in hul lewens, dan maak dit seker sin tot ’n mate dat ons voortgaan om dit te doen. Een ding bly egter staan: vir baie mense is daar niks wat enige iets kan wegneem van die feit dat ’n intelligente, kreatiewe mag die enigste redelike verduideliking is vir ons eie bestaan, en vir die bestaan van alle ander vorme van lewe nie.

Waarom hierdie veronderstelde intelligente, kreatiewe mag ons bestaan veroorsaak het, of ons bestaan ’n doel dien, en selfs die moontlike aard van hierdie veronderstelde agent, of van hierdie agente, hierdie is vrae wat so boeiend sal bly soos hulle nog altyd was.

______________________