Ballingskap dertien

Laat dit gesê word – soos ek ook vroeër genoem het, dat ’n mens moeg raak, nie oud nie. En so het dit ook gebeur met my in Taiwan. Vier jaar lank al skryf ek “ballingskap” essays, en tot onlangs het ek dit selfs oorweeg om die titel te verander. Want is ek na 47 maande werklik steeds in selfopgelegde ballingskap?

Hoekom het ek in die eerste plek, na ek in ’95 tot die besef gekom het dat ek nie meer ’n enkele akademiese boek se reuk kon verduur nie, nie begin werk soek soos talle van my tydgenote, en besig geraak met wat beskryf kan word as ’n meer konvensionele post-universiteitsbestaan nie? Hoekom het ek na ’n land toe gegaan wat ek nie eers aanvanklik op ’n kaart kon vind nie, om ’n werk te doen waarvoor ek geen ervaring gehad het nie, om my kop neer te lê – wie kon weet waar?

* * *

Vir weke lank het die rebelle ’n stryd gevoer teen die regeringsmagte, teen die status quo. Dokumente is een aand op groot skaal vernietig in dofverligte kantore in die hoofstad. Daar was gerugte van rebelle in die voorstede, van swaargewapende mans wat in die voortuine van verskrikte burgers gesit en braai het.

Toe kom daar ’n teenaanval, die Maandagoggend, op een flank van die rebelle-leër. Twee groepe wat mekaar moes aanvul het onderling stry gekry, en die regering het dit slim uitgebuit. ’n Skietstilstand is uitgeroep, en die regering en die rebelle het gesels. Die regering het verduidelik dat die twee kante vir dieselfde ideaal stry. “Moet hulle dan nie eerder saamwerk nie?” is herhaaldelik voorgestel.

Teen weekseinde was daar weer in die voortuine baklei. Teen Sondag was die regering so te sê op sy knieë.

Sondagnag laat loods die regering ’n desperate propaganda-aanval. Hulle laat weet as die volk hulle vir eers berus by die huidige bestel, die regering bereid is om ’n toegewing te maak: die tydelike reünie van familielede wat tydens die Ballingskap geskei geraak het.

Die rebelle verloor steun, vir die eerste keer in drie weke. Die regering praat weer met die rebelle-leiers. Laasgenoemde ontken heftig dat hulle nie genoeg proviand en ammunisie het om die stryd onbepaald voort te sit nie, maar gee toe dat die manne moeg is. En, laat hulle ook hoor, as die volk dan dinge so wil hê, moet daar seker maar gepraat word, vir eers. Van hulle kant af het die regering erken dat daar steun is vir die ideologie van die rebelle selfs in die regering se eie geledere.

Daar word besluit dat dinge op so ’n manier hervorm kan word – as die rebelle vir eers terugstaan – dat die bestel anders daarna sal uitsien binne die afsienbare toekoms.

Dit was Maandagmiddag. Dinsdag het mense weer werk toe gegaan, kinders is skool toe, en geld het hande verwissel op die markte.

Teen Woensdag was daar egter weer onrustigheid in die lug. ’n Groot groep mense het teen Woensdagnag laat voor die regeringskantore begin uitkamp. Die regering het die konklusie van die pratery aan die volk bekend gemaak, wat dit – tot die regering se teleurstelling – halfhartig aanvaar het.

Teen Donderdagoggend was daar genoeg van ’n rumoer dat die rebelle-leiers weer die kanonne begin laai het. Albei kante het weer hulle saak aan die volk gestel. Manifeste en planne is verduidelik, geherformuleer en op plekke verander sodat die volk dan nou eenmaal kan besluit.

Die volk was moeg. Aan die een kant was daar die werklike begeerte vir verandering, en die aantreklike humanistiese ideologie van die rebelle. Die volk was nietemin bewus van die probleme wat rewolusie sou bring – daarvan het die rebelle-leiers seker gemaak met duidelike voorbeelde uit die geskiedenis. Opofferings sou gemaak moes word – daaroor het die volk nie getwyfel nie. Hulle het ook onthou van die vorige poging tot verandering wat gesneuwel het na ses maande. Die harde werklikheid van die huidige bestel kon egter nie geïgnoreer word nie.

So ook, kon die rebelle-leiers nie die probleme van hulle huidige aanslag afskryf as oorkombare struikelblokke nie. Hulle was inderdaad by ’n kruispad.

Teen die Vrydagaand het die rebel-leiers aan hulle vegters en aan die volk verduidelik dat die volle implementering van hul ideologie onmoontlik sal wees indien die rewolusie op die huidige tydstip deurgevoer word, in ag genome a) beperkte fondse, wat gestrek sal moet word om die status quo omver te werp, en b) die besluit van die leierskap dat langtermyn ideale nie in gedrang gebring moet word ter wille van korttermyn voordele nie.

Die heldhaftige pogings van die rebelle het die regering geskud, en die volk is rusteloos. Die regeringsleiers weet dat hulle plegtige voorneme om die huidige bestel te hervorm ’n belangrike rede was hoekom hulle hierdie laaste slag kon wen.

Die volk is rusteloos, en winde van verandering waai. Hoewel die rebelle vir eers sal retireer, hoewel die leiers en die voetsoldate vir eers sal rus, bly die kanonne ingestel op die instellings van die regering. Glimmend. Gereed. Die huidige bestel is kennis gegee.

(Saterdag 4 Januarie 2003)

’n Vergelyking van Hervormde Planne 1 & 2

[…]

(Dinsdag 7 Januarie 2003)

Faktor vier, en die implikasies

Toe dink ek goed, ek is nou ’n bietjie rustiger oor die hele “plan” issue. Op pad huis toe ’n paar dae gelede – terwyl ek verby ’n man ry wat vars lemoensap van ’n trokkie af verkoop – dog ek, eintlik is hierdie plek nie so sleg nie. Die lug is blou, die vrouens fris, en jy kan vars lemoensap van ’n trokkie af koop op pad huis toe.

Die middag op pad na die tennis neem ek die gedagte verder. Ek dink toe weer aan die hele storie van ’n week gelede toe ek gedink het as ’n mens vier jaar gelede met ’n vierjaarplan hier aangekom het … en dat dit wel goed sal wees, en dat dit nie onmoontlik is om steeds my huidige planne uit te voer, én soort van besig te wees met ’n drie-tot-vyfjaarplan nie. En toe dink ek aan vakansie, en om ’n pelgrimstog aan te pak om slagvelde van die Eerste Wêreldoorlog te besoek.

Kort voor lank dink ek weer aan my idees vir volgende jaar, en dat ek reken ek moet … uhm … en dis alreeds Dinsdagnag/Woensdagoggend, 14/15 Januarie 2003. Mooi.

______________________

Onderhoud tussen “Brand” en die “wysgeer”

MAANDAG 13 JANUARIE 2003

(BRAND besef kort na hoërskool dat hy nie meer in die dieselfde kamer wil woon waar hy sy laaste skooljare geslyt het nie. Hy’t nie ’n sent op sy naam nie, maar hy glo “alles sal uitwerk”. Die eerste deel van die onderhoud dateer uit hierdie periode.)

BRAND: Ek is nou klaar met skool. Ek dink dis tyd dat ek my ouerhuis verlaat – die wêreld op my eie aandurf. Wat is my opsies?

WYSGEER: Wel, jy kan óf teen die muur by die poskantoor slaap elke aand, óf jy kan vir jou ’n “plek” kry, met ’n deur wat jy kan toemaak as jy binne is, en wat jy kan sluit as jy uitgaan. ’n Plek het ook die voordeel dat jy van jou “goed” daar kan hou, soos bokse vol gemors wat jy nie wil weggooi nie, en ou klere, ou liefdesbriewe, koppies om koffie uit te drink en so aan. Die probleem is dat jy moet betaal, elke maand, om in so ’n plek te kan woon.

BRAND: Wat moet ek doen om geld in die hande te kry?

WYSGEER: Jy kan dit steel, maar jy kan opeindig in die tronk as jy gevang word. Plus, dis verkeerd om te steel. Die alternatief is dat jy werk daarvoor.

BRAND: Ek het ’n paar jaar gelede koerante afgelewer … Wat anders kan ek doen?

WYSGEER: Jy kan skottelgoed was in ’n restaurant, of karre by verkeersligte. Of jy kan grimering verkoop. Of worsrolletjies.

BRAND: Hmm, dit klink nie na lekker werk nie.

WYSGEER: Jy kan natuurlik werk doen wat miskien ’n bietjie interessanter is, maar daarvoor moet jy opgelei word. Siende dat hierdie onderhoud afspeel in die vroeë negentigs, beteken dit jy moet universiteit toe gaan.

BRAND: Watter universiteit? Kan ek Stellenbosch toe gaan?

WYSGEER: In ag genome dat jou ouers in hierdie tyd in Pretoria woon, sou ek sê die universiteit van Pretoria is sekerlik die meer redelike opsie.

BRAND: Maar ek wil regtig graag Kaap toe gaan …

WYSGEER: Dan gaan jy Kaap toe. Ek is seker daarvan jy kan jare van broekskeur, en mense wat onvriendelik met jou is omdat jy nie die huur kan betaal nie, oorleef.

BRAND: Wat dink jy moet ek studeer? Waarvoor moet ek opgelei word?

WYSGEER: Wel, waarin stel jy belang?

BRAND: Ek hou van geskiedenis, en godsdiens, en sulke goed.

WYSGEER: Wel, jy kan nie ’n predikant word nie, want jy’t nie geld nie. So dit lyk vir my onderwys is jou enigste werklike opsie. Jy kan probeer om ’n beurs te kry wat jou klasgelde sal cover.

BRAND: Fantasties! Maar … beteken dit nie ek moet later ’n onderwyser word nie?

WYSGEER: In teorie … hey, wat het van die laaste stuk pizza geword?!

(’n Paar jaar later …)

BRAND: Ek wil nie meer ’n onderwyser word nie. Ek wil sielkunde swot, of filosofie, of my meestersgraad in godsdienskunde doen, of in geskiedenis. Ek wil ook oorsee gaan vir ’n paar maande. Europa is so ’n interessante plek …

WYSGEER: Jy kan nie bekostig om Europa toe te gaan nie. Dit kos baie geld, jy weet?

BRAND: Wel, ek het ’n lening by die bank. Ek kan dalk …

WYSGEER: ’n Lening? By die bank? Ek dog jy wou nooit skuld maak nie – veral nie by ’n bank nie!

BRAND: Ek weet. Dis ’n lang storie …

(’n Paar maande later. BRAND is terug van sy Europese reis.)

BRAND: Sjoe, nou’t ek nie meer enige geld nie. En ek wil baie graag teruggaan Europa toe. Om die waarheid te sê sal ek na enige plek toe gaan, solank dit net oorsee is. Maar waar sal ek weer geld in die hande kry?

WYSGEER: Hier’s ’n advertensie in die Cape Times vir onderwysers in Korea …

BRAND: Ag, shit. Dan moet ek seker maar Korea toe gaan.

(Na 22 maande in Korea is BRAND terug in Suid-Afrika.)

BRAND: Ek wil behoort, en ek wil myself toewy aan iets of iemand. Ek wil nie meer verlore ronddwaal nie. Ek wil ’n skrywer wees, en ’n scholar, en ’n meester – in die sin van teacher, maar nie in die sin van onderwyser nie. En mag is alles. In elke verhouding kan jy sien wie’s meer in beheer, hoewel dit in die ideale verhouding wissel volgens die situasie. Maar as jy nie mag het nie, het jy niks – geen vryheid nie, geen keuse nie. Ek het meer mag nodig. En ek hoef nie meer bekommerd te wees datdie sosio-ekonomiese middelklas my sal insuig terwyl ek slaap nie. ’n Mens moet actually baie hard werk om daar in te kom. So ek kan maar ontspan. Nou’t ek net meer geld nodig, want my spaargeld van 22 maande in Korea is besig om vinnig op te raak. Miskien moet ek weer oorsee gaan …

(BRAND oorleef vir agt maande in die land van sy geboorte. Vir ses maande lank werk hy in ’n kantoor, en vind eerstehandse bewyse vir sy vermoedens oor geld, mag en verhoudings. Hy woon onder andere in ’n bediendekamer met pienk mure in Aucklandpark, waar hy slaap op ’n “matras” wat bestaan uit twee stukke spons wat hy met sellotape aanmekaar geplak het.

Aan die einde van hierdie eksperiment in “Belonging & Commitment” pak hy weer sy klere en tapes in ’n sak, en met geld wat ’n vriend in Taiwan vir hom geleen het, is hy weer op pad – terug Verre Ooste toe. ’n Paar weke na hy gearriveer het, het hy ’n werk, ’n woonstel, en ’n scooter. Na ’n paar jaar het hy bygekry ’n hond, ’n elektriese kitaar, en ’n nuwe rekenaar. En twee Chinese woordeboeke.

Die laaste deel van hierdie onderhoud vind plaas kort nadat hy besluit het om, voorlopig, ’n vyfde jaar op die subtropiese eiland aan te bly.)

BRAND: Ek wil huis toe gaan, maar waar sal ek woon? Hoe sal ek geld verdien? Ek moet maar net eenvoudig langer hier bly. Maar wat van as ek een of ander tyd wil trou? Wat van as ek eendag kinders wil hê? Waar gaan ek die regte vrou ontmoet? Hoe gaan ek geld verdien vir my en ’n vrou en kinders? Waar sal ons huis wees … want eintlik hou ek nogals daarvan om oorsee te woon, maar ek mis ook uit op al die KKNK’s en die Koos Kombuis konserte. Ek wil ook weer vir ’n slag behoorlike aartappelslaai eet. En ek wil my Chinees verbeter, en Russies leer praat. Ek wil van die huis af werk, want ek hou nie van kantore nie. Ek haat dit om ander mense se reëls – waarmee ek omtrent nooit saamstem nie – te moet nakom. En ek wil weer ’n bietjie Europa toe gaan. Dis so ’n mooi en interessante plek …

WYSGEER: Ag tog.

______________________

Vir wie skryf ek?

SONDAG 18 AUGUSTUS 2002

Ek dink baie keer daaraan dat wat ek te sê het oor die “lewe” nie op alle mense van toepassing is nie. ’n Voorbeeld: die hele wat-wil-ek-doen-met-my-lewe kwessie is moontlik nie so relevant vir die seun van ’n kleinboer in China as wat dit is vir een of twee van my tyd- en kultuurgenote wat met soortgelyke onsekerhede sit nie.

Vir wie skryf ek aan die einde? Vir myself, natuurlik, en vir die werkende mense van die geïndustrialiseerde wêreld.

~ Uit die Pers Notaboek

[Hoeveel waarde het my kritiek oor die middelklas, en my griewe oor arbeidsverhoudinge en “konvensies van die establishment” vir die pa van drie kinders wat ses maande gelede sy werk verloor het?

Wat ek sê oor die middelklas, en oor die heersende sosio-ekonomiese orde van die geïndustrialiseerde wêreld, gaan nie die pa van drie kinders help om vir die jongste ’n (nuwe) skooltas te koop, of ’n (nuwe) paar skoene vir die seun wat hoërskool toe gaan nie.

Maar beteken dit dat wat ek sê noodwendig nutteloos en ligsinnig is? Sal die pa van drie geïrriteerd vir my vra: “Jy weet wat, dis alles baie interessant, maar waar stel jy voor moet ons intrek as hulle ons aan die einde van die maand uit die karavaanpark skop?”

Sal ek dan my netjies uitgedrukte papiere weer in my aktetas pak en antwoord, “Ekskuus meneer, ek wou nie jou tyd mors met ligsinnighede nie”?

Is hierdie alles net ék wat vies is vir ’n sekere sosio-ekonomiese orde?

Moet ek eerder skryf oor die hitte, of oor die nuwe BMW wat pas sy verskyning gemaak het op die strate van Taiwan, of oor watter politikus vir wié, wát gesê het? Dalk later. Dalk raak ek later moeg vir kritiseer, vir vingerwys, en vir voorstelle oor hoe ’n sosio-ekonomiese orde sou lyk as ék die baas van hierdie wêreld was.

En miskien lees niemand anders as ek en die persoon wat ek gaan omkoop om hierdie teks te proeflees ooit wat ek geskryf het oor hierdie dinge nie. In daai geval kan ek seker net sê ek moes dit uit my sisteem kry.

Ek is ook bewus daarvan dat baie mense droom van presies dit wat ek so graag kritiseer – ’n lewe in die middelklas, met ’n mooi drie slaapkamer huis in ’n stillerige voorstad, ’n vaste betrekking, en ’n inkomste wat sal voorsien aan die behoeftes van al die lede van die gesin. Ek weet ook dat vele mense alte gretig is om die “konvensies van die establishment” te eerbiedig om so ’n lewe te bewerkstellig en te handhaaf.

Ignoreer ek die feit dat ’n middelklaslewe vir baie net ’n droom sal bly? Is ek onbewus daarvan dat daar op hierdie oomblik arm mense is wat in kartonbokse slaap langs ’n snelweg, met kinders wat nooit skool toe sal gaan nie? En wat sê ek van die voormalige middelklas gesin wat gister by familie in ’n minder gegoede woonbuurt moes intrek, met al die gepaardgaande finansiële en emosionele probleme wat dit tot gevolg sal hê?

Ek is nie nóú blind nie. En ek was verseker nie blind toe ek die eerste keer hierdie dinge gesien het nie. Ek skryf met oop oë.]

______________________

Die spreekwoordelike gemiddelde

[Eerste twee paragrawe uit die Pers Notaboek, APRIL 2002]

Om uit te styg bo die (spreekwoordelik) gemiddelde lewe waarmee ek grootgeword het, was een van die primêre motiverings agter meeste van my groot besluite die afgelope twaalf jaar.

Wat is “verkeerd” met ’n “gewone” lewe? Een, dis vervelig. Twee, materialistiese opgaarding is sinoniem met die gemiddelde lewe in ’n middelklas voorstad, maar eerstehandse ervarings tussen my twaalfde en agtiende verjaarsdae het die indruk tuisgebring dat, as jy nie in jou spoor trap nie, jy alles kan verloor wat jy so geduldig opgebou en bymekaargemaak het – jou meubels, jou gordyne, jou motorkar, jou mikrogolfoond … maar ook jou selfrespek en die agting van ander in die gemeenskap.

———————

[Die ding van “uitstyg bo die gemiddelde” moet ’n bietjie verduidelik word.

As 99 uit 100 mense dieselfde of soortgelyke dinge wil doen, dan is dit ’n keuse wat hulle maak uit eie vrye wil, met hul eie motiverings daarvoor.

My probleem is dat ek nie ná X-aantal jare wil terugkyk na my spore op die Strand van Lewens (by wyse van spreke), en vind dat my eie lyn van spore onherkenbaar is van ander s’n wat op dieselfde tyd as ek op die Strand gestap het nie. Ek wil kan terugkyk en sê: “Dáár! Daar’s my spore! Ek hét geleef. Ek het óók oor daai sand gestap – hoewel ek ander draaie geloop het, en my eie pas gevolg het.”

Wil ek nuwe spore trap? Nie noodwendig nie. Ek het ook geen obsessie om ander se spore te vermy net omdat ek bang is my eie spore verdwyn binne hulle s’n nie.

Dan is dit ook so dat sommige spore dit werd is om van tyd tot tyd vars getrap te word. Hoekom? Om maar een rede te gee, as ’n merker vir toekomstige geslagte – sodat ook húlle herinner kan word daaraan dat, as hulle mooi kyk, daar meer as een pad is wat gevat kan word.]

______________________

31 Desember 2001

Dis Maandag 31 Desember 2001 om 23:40. Ek gaan nou poog om in die oorblywende twintig minute ’n opsomming te maak van wat ek hierdie jaar gedoen het, ’n kort opinie daaroor te verwoord, en ook om ’n paar dinge te vermeld wat voorlopig vir my belangrik is vir die jaar wat oor twintig minute gaan begin. (Dit is natuurlik gepas dat ek hierdie jaar uitgaan op dieselfde wyse wat ek soveel duisende ure deurgebring het gedurende die afgelope twaalf maande – agter my Toshiba Satellite 2180 CDT.)

Ek het hierdie jaar voortgebou op wat ek verlede jaar begin het – deur nie meer te praat oor wat ek nog gáán doen nie, maar om te praat oor wat ek besig is om te doen; of nog beter, om nie eintlik te praat daaroor nie, maar eerder te wys wat ek reeds gedoen het. Ek het hierdie jaar minder geld verdien as wat ek gedink het die geval gaan wees. Aan die ander kant het ek baie meer geskryf, en meer projekte aangepak en klaargemaak as wat ek gedink het ek sou.

Ek het hard gewerk hierdie jaar – aan my eie projekte. Ek het tot vyfuur, sesuur in die oggende in my “kantoor”, of in die sitkamer, of op die stoep gesit en gestaan, en geboorte gegee aan nog meer idees. Dan sou ek ontbyt gaan koop by McDonald’s, en teen die tyd wat die meeste mense al op kantoor was, het ek eers gaan slaap. Ek het ure, dae, en weke gewerk aan dinge wat uiteindelik in bruin koeverte sou opeindig, uitgesluit uit die projekte waarvoor dit bedoel was. Ek het baie geleer oor myself, en oor dinge wat ek wil doen.

Ek het ook (weereens) besef dat ek ’n werklike belangstelling het in taalstudie. Ek het baie tyd gespandeer om materiaal vir myself saam te stel wat ek gebruik om Chinees te leer, en ek het darem opgeëindig met ’n paar nuwe woorde en uitdrukkings in my kop.

In kort, ek is trots op myself. Ek het ’n goeie jaar gehad – en ek het hard gewerk daaraan om dit ’n goeie jaar te maak! (Snaaks dat ek amper lus voel om vir iemand dankie te sê.)

Daar’s nog ses minute oor. Idees vir 2002? Skuld afbetaal, huis in Suid-Afrika koop, ’n miljoenêr word, ’n cult following opbou, Chinees bemeester, om die wêreld vlieg in my eie Boeing met ’n dosyn minnaresse wat my elke dag geselskap hou, ’n Meestersgraad in Geskiedenis doen, vir my ouers ’n huis koop, trou en kinders kry, sien hoe die hare teruggroei op my kop …

Die tyd is op. Ek moet vir my ’n Muskadel gaan skink, en my eerste sigaret van die nuwe jaar gaan rol.

* * *

Oukei, die nuwe jaar is al veertien minute aan die gang. Laat die werk begin!

______________________