Ballingskap, deel twee

MAANDAG 21 JUNIE 1999

[Tussen die eerste stuk en hierdie tweede deel het ek blykbaar besluit die ballingskap sal definitief opgehef word, dis net ’n kwessie van geld. Om van hierdie opstel ’n lesersvriendelike stuk literatuur te maak, moes ek ’n paar blokke teks sny wat eintlik maar net ’n transkripsie was van die gesprek wat ek met myself gevoer het as deel van die skryfproses.]

———————

Ek het dit uitgewerk: R3500 sal vir my ’n nuwe kleur TV koop, […], en ’n nuwe monitor vir my rekenaar (ek sal nie my huidige monitor in my rugsak kan pak nie). Een probleem bly egter staan: kosgeld. […].

Miskien was ek nie gemaak vir vreemde lande nie. Miskien was ek bestem om net ’n gewone ou te wees wat vir die regerende party stem en ’n skoon kredietrekord het. En wat dink die nuwe shopping mall is die greatste ding sedert grassnyers. Maar nou sit ek hier in Chiang Kai-Sjek se China, en ek dink dis orraait om op ’n Sondagaand dumplings te eet in plaas van oorskiet braaivleis en koue aartappelslaai. En ek gee voor dis ’n lekker job om betaal te word om te kyk hoe kleuters prentjies van Mickey Mouse inkleur, terwyl ek hulle een vir een vra, “What colour is this?” en dan maak asof ek opgewonde raak as hulle sê “yellow” (as dit eintlik pers is).

Ek het geen geloof in mense nie. Ek het dit jare gelede al geweet, toe ek saam met my jonger suster in ’n woonstel in Stellenbosch gewoon het. Ek het gedink al die mense saam met wie sy uitgehang het was oppervlakkig. Sy’t my oor die vingers getik oor my snobisme, en gesê dat, al is party van hulle nie mense wat sy vriende sal noem nie, hulle nog steeds net gewone mense is wat probeer cope met die lewe.

Steppenwolf. Ek is nog steeds die moer in vir die vrou wat my kopie van [Hermann Hesse se] Steppenwolf gesteel het in Korea. Ek het dit so sorgvuldig deurgelees, en al die dele onderstreep wat op my van toepassing was. Ek het gedink: dis ek, hierdie Steppenwolf, die alleenloper wat dink almal wat by kroeë uithang en probeer om die lewe te geniet, is oppervlakkig.

Is dit goed genoeg om te sê dat ek nie meer die moral of the story kan onthou nie, net omdat my kopie van die boek êrens tussen Chonju en Sydney verlore geraak het?

Ek is moeg vir alleenwees. Ek hou nie daarvan om actually daaraan te dink nie, maar wat van as ek doodgaan, hier in Taiwan? Ek leef asof ek nog ’n miljoen jare het om lief te wees vir mense! Asof alles kan wag tot die hele fokken Asië se kinders vlot Engels kan praat!

Klink ek ’n bietjie af? Wel, ek het weer vanaand dumplings geëet. Daar is alternatiewe, maar nêrens kan ek braaivleis en aartappelslaai kry nie. So of dit nou pizza, McDonald’s of dumplings is, it’s all the same.

ek hoort nie hier/in hierdie land van snaakse skrif en woorde nie/ek hoort nie hier/in hierdie land waar ek so vreemd is nie/soveel om voor te leef/soveel om te voel/soveel om nog te weet …

* * *

Maandag het nugterheid gebring. Ek kan nie teruggaan Suid-Afrika toe nie, want ek sal binne enkele maande platsak wees.

Ek besef toe dat ek so negatief is oor die opheffing van my ballingskap omdat dit ’n rëenerige dag is, en ek dink aan al die reënerige dae in Stellenbosch toe ek ’n student was, en in ’95 toe ek basies ’n boemelaar was.

Ek herinner myself toe aan my teorie oor die TV en die rekenaar en die Hi-fi. Vir die res van die dag was dit egter steeds moeilik om te sluk. Oukei, so ek sal lekker kan ontspan in die park as ek na ’n paar maande uit my blyplek geskop word omdat ek nie meer die huur kan betaal nie. En binne twee weke sal ek die Hi-fi moet verkoop vir R50 om vir oulaas ’n burger by die Spur te kan eet. En na nog ’n week die rekenaar sodat ek my suster kan bel om vir my geld te stuur.

Nee, hierdie tweede ballingskap sal vir drie jaar duur, het ek sinies besluit. Ek sal my skuld afbetaal, vir my nog electronics koop, en volgende jaar Europa toe gaan.

* * *

Ek is ietwat bekommerd oor myself. Ek het geen motivering vir enige iets nie. Ek wil net die heeldag voor die TV lê en dink aan niks. Ek wil nie dink aan geld, of hoe om geld te maak nie. Ek wil nie eers dink aan die boek wat ek nog wil skryf nie.

Iets het op een of ander tyd verkeerd geloop. Ek vermoed dit was toe ons uit die Swartland getrek het toe ek in standerd vier was. Die oomblik toe ons die geel landskap van die Hoëveld bereik het, het ek naar geword. My lewe was nooit weer dieselfde nie.

[Na Bronkhorstspruit het] ons Pretoria toe getrek. Ons het vir agt maande in ’n huis gewoon met ’n tuin bínne-in die huis. Toe loop iets skeef met my pa se werk en ons het toe “finansiële probleme”, soos ek in groot verleentheid in standerd ses aan my een vriend verduidelik het.

My ouers en my jonger suster het Secunda toe getrek waar my pa ’n werk by SASOL2 gekry het, en ek en my ouer suster moes koshuis toe, in Pretoria. Na ’n jaar en ’n half het my ma en my jonger suster teruggetrek Pretoria toe, terwyl my pa vir nog ’n paar maande aangebly het in Secunda. Ons het vir ’n paar maande vertoef in ’n woonstel op die rand van die middestad en toe getrek na ’n kompleks in die Oostelike voorstede, en daarna na ’n huis nog verder oos in ’n nuwerige woonbuurt.

Teen dié tyd was ek ’n geswore WP-ondersteuner. Dit was my emosionele verbintenis met die Kaap, en ook my manier om vir Pretoria en vir alles wat ek van die (destydse) Transvaal gehaat het te sê, “Fok julle!” Ek het begin droom van Tafelberg, en om op Stellenbosch te gaan studeer. Ek het selfs ’n groot plakkaat van Tafelberg langs my bed gehad, en my muur was vol prente van Calla Scholtz en die Du Plessis broers (terug in die Kaap nadat hulle in die ’87-seisoen vir Transvaal gespeel het). Ek het gedroom …

Dit is hoe dit gekom het dat ek ’n groot escapist geword het. Ek het my onmiddellike omgewing gehaat, maar eerder as om die beste daarvan te maak, het ek gedroom van beter plekke. Of at least ánder plekke.

Miskien was dit tog nodig, anders sou my lewe dalk beroof gewees het van die bietjie avontuur wat ek al beleef het. Hel, as ek daaraan dink, as ek destyds gelukkig was in Pretoria sou ek moontlik nou getroud gewees het, en in ’n huis êrens in die suburbs gewoon het! Ek sou nou – of at least dié tyd van die nag – knus langs my vrou gelê het met my hand op haar een bors. En ek sou môre-oggend in my kar geklim het en met ’n mengsel van oggendverkeer en ligte popmusiek in my ore, gery het na een of ander kantoorgebou vir my daaglikse arbeid. Sou ek gelukkig gewees het? Wie weet. Ek sou heel moontlik gevoel het ek hoort êrens, en ek sou sekerlik nog steeds gedroom het. Waaroor – sal ek nie kan sê nie.

Maar nou sit ek hier, in die Republiek van Chiang. Dis al weer drie-uur in die oggend (Dinsdag dié keer), en ek probeer my lewe uitsorteer op die rekenaar wat ek verlede week kontant gekoop het. Agter my, op die TV, flits die beelde van ’n movie uit Hong Kong. Ek moet gaan slaap, want al begin my eerste klas eers môre-middag half-vyf, wil ek ontbyt gaan koop by McDonald’s. En hulle gee net ontbyt tot elfuur.

* * *

Saterdag 26 Junie, net na middagete (sê ek met ’n lepel ontbytpap in my mond). Ek kan nie volgende jaar teruggaan Suid-Afrika toe nie. Ek sal nie genoeg geld hê nie, en geloof alleen gaan weer nie genoeg wees nie.

[…]

Geld is die bottomline. As ek genoeg geld het, is die plan goed. As ek nie genoeg geld het nie, en net baie geloof en hoop, is die groot ONTNUGTERING altyd op die horison.

Nee wat, kom ons wees baie ernstig hieroor. As my skuld afbetaal is, en ek het genoeg geld vir ten minste een jaar se voltydse studie, goed. Indien nie, is dit net nie goed genoeg nie. Ek is jammer, maar selfs die domste donkies stamp hulle tone net soveel keer teen dieselfde klip.

______________________

Ballingskap [1]

SONDAG 20 JUNIE 1999

[Aanvanklik was “Ballingskap” net ’n handige titel vir ’n stuk skryfwerk met ’n baie spesifieke inhoud. Hierdie essay het uiteindelik geblyk die eerste te wees van ’n reeks van vyftien wat geskryf is oor die onderwerp, en hoe die betekenis van die woord oor die jare vir my verander het.]

———————

Ek het op my 25ste verjaarsdag die eerste keer in selfopgelegde ballingskap gegaan. In Februarie van daai jaar het ek ’n werk gekry in Suid-Korea, en na maande se onsekerheid en afwagting het ek uiteindelik op 29 Junie 1996 op ’n Cathay Pacific vlug vertrek na Hong Kong, en vandaar na Seoul. Ek het nie die vaagste benul gehad waarin ek myself begewe nie. Ek het nie die vaagste benul gehad hoe om Engels te leer aan Koreaanse kinders nie. Ek het nie geweet vir wie ek gaan werk of waar ek gaan slaap binne die volgende 24 uur nie. Ek het geen idee gehad hoe Korea lyk, watse kultuurverskille ek gaan teëkom, of hoe die stad lyk waar ek gaan woon en werk vir die volgende wie-weet-hoeveel maande nie. Al wat ek geweet het was dat ek nodig gehad het om weg te kom – van wát sou ek later eers behoorlik formuleer. En in retrospek het hierdie begeerte swaarder geweeg as enige vrees vir die onbekende.

Twee-en-twintig maande later het ek weer my goed gepak, vir oulaas deur die nou stegies van my woonbuurt gestap, en die volgende oggend was ek op pad terug Suid-Afrika toe. Ek het steeds nie geweet presies hoe ek ’n inkomste gaan verdien op “eie terme” nie, maar ek was vol idees oor wat ek met my lewe wou doen.

Dit het my nie lank geneem om te besef dat die realiteit, terug in Suid-Afrika, nie meer genade vir my gaan hê net omdat ek amper twee jaar in my eie vorm van ballingskap was nie. Ses weke later was ek in Johannesburg – om ’n deeltydse administratiewe betrekking te vul by ’n omgewingstydskrif van ’n goeie vriend van my.

’n Week voordat ek Johannesburg toe vertrek het, het ek ’n oproep gekry van ’n vriendin wat ook in Johannesburg woon. In ’n kort gesprek het sy my ingelig dat sy ’n huis gekoop het, dat die huis ’n spaarkamer het, en indien ek blyplek soek, dit vir haar ook goed sal werk as ek by haar die kamer wil huur vir so drie maande.

Ek het dus ’n dak oor my kop gehad, en ’n office job. En ’n salaris wat nie eers my belangrikste finansiële verpligtinge sou dek nie. Maar ek was terug by die huis. Terug in Suid-Afrika.

Een van die dinge waarvan ek wou wegkom in my eerste ballingskap was my studieskuld. Ek was veronderstel om in Januarie 1996 te begin terugbetaal aan lenings by die universiteit en die bank. Teen Junie ’96 het my skuldeisers nie ’n rekord gehad van wat ek doen, of waar ek was nie. Ek het, soos ek dit later sou stel, “tussen die krake verdwyn”. Die oomblik toe die vliegtuig op 29 Junie hoogte begin kry het oor Kempton Park, het ek liggies die lug gepomp, en teruggesit. Ek het gevoel soos ’n bandiet wat uit die tronk ontsnap het, en op pad was na ’n plek waar die owerhede my nie sou opspoor nie. Of soos ’n politieke aktivis wat die sekuriteitsmagte ontglip het, en op pad was na ’n veilige lewe in die buiteland vanwaar ek die stryd sou voortsit.

Binne drie dae na my terugkeer in Mei 1998 was ek by Standard Bank, en het ek eerstehands ervaar dat ballingskap nie noodwendig probleme oplos nie. Een of ander tyd moet jy terugkeer en die stryd kom stry waar dit saak maak. Toe ek dus in Johannesburg aankom teen die einde van Junie (ironies genoeg weer op my verjaarsdag), het ek die onaangename verpligting gehad om elke maand R2000 van my kosbare kontant wat ek in Korea gespaar het, oor te betaal aan die einste skuldeisers vir wie ek so gelag het uit die lug bo Johannesburg twee jaar tevore.

Teen einde September ’98 het ek geweet ek is in die moeilikheid. My spaargeld was op, en ek het nog steeds net meer as R1500 per maand by die tydskrif verdien.

Vir die oomblik egter was daar weer uitkoms. My vriend van die tydskrif het ’n huislening gekry, en die kantoor sou aan die einde van September verskuif na sy nuwe huis in Auckland Park. Daar was ’n klein buitekamer wat ek gratis en verniet kon beset tot ek iets anders kry. Ek het myself voorgeneem om tot ten minste die einde van die jaar aan te bly in Johannesburg.

Vroeg in Oktober het nog ’n gelukkie my getref. My baas/vriend het besluit daar’s genoeg werk om my vir agt ure lank elke dag besig te hou, en derhalwe kon ek R1000 per maand meer verdien. Siende dat ek nie vir my huisvesting hoef te betaal het nie, het ek myself skielik weer in ’n posisie bevind waar ek so nou en dan vir my eie bier kon betaal.

* * *

Die gevoel van naderende krisis het egter nie gaan lê nie. Ek het geweet my vriend wou vroeg in die nuwe jaar die agterkamer ’n bietjie opdoen, en dan uitverhuur. En ek het geweet ek sou nêrens kom as ek voortgaan om teen R2500 per maand die telefoon te beantwoord by ’n klein maatskappy nie; om nie te praat van die feit dat ek nie geld gehad het vir ’n ander blyplek of ’n kar nie. Gedagtes van ballingskap het weer sterk vorm begin aanneem.

Om eerlik te wees het ek alreeds voorbereidings begin tref vir ’n tweede ballingskap vroeg in Julie, in die huis van my vriendin in Norwood. Ek het toe nog net halfdag gewerk, so ek het genoeg tyd gehad om elke middag in haar sitkamer te sit en te dink hoe miserabel my lewe is. Ek het weer gedink aan hoekom ek teruggekeer het na my eie land toe, en ek kon nie foutvind met die motiewe nie: Ek wou êrens behoort, en ek wou myself verbind tot iets, of iemand.

Die dubbelmotief van “Belonging and Commitment” het my getref in weke van groot helderheid êrens tussen Januarie en Maart 1998, toe nog in Chonju in Suid-Korea. Ek kan onthou ek het die aand ’n hamburger en chips gaan koop by die Atom Plaza naby die treinstasie, en terwyl ek gewag het vir my kos (of was dit net toe ek uitstap?), het dié twee woorde so duidelik soos ’n neonbord voor my geflits: Belonging – Commitment. (Ek kan ook onthou hoe ek eers gaan sit het op die trap van ’n kafee in een van die nou systraatjies om ’n sigaret te rook.)

Tussen Januarie en April ’98 het my planne dus vorm aangeneem wat sou lei tot die opheffing van my eerste selfopgelegde ballingskap. “Belonging and commitment,” het ek al die pad terug Suid-Afrika toe vir myself gefluister.

Teen Julie het ek egter reeds begin wonder wat ek gemis het in my maande van helderheid. Iets was beslis nie reg nie. Ek het in iemand anders se huis gewoon, ’n geleende fiets was my enigste middel van vervoer, en my inkomste was nie opgewasse teen die aanslae van my finansiële verpligtinge nie.

Vir die rekord moet ek noem dat ek ook maande tevore begin rondspeel het met die gedagte van mag. Die vraag, “Wie het dit, en wie nie?” kan gevra word met politieke betekenis in gedagte, in ekonomiese terme, en selfs in persoonlike verhoudings. Ter wille van die argument het ek mag gedefinieer as “die vermoë om keuses te kan maak, en keuses te kan uitoefen”. Ek, het ek besluit reeds vroeg in Julie, het feitlik geen mag nie. In my geval het dit te make gehad met een ding, en een ding alleen. Omdat ek nie geld gehad het nie, was my keuses oor alles van werk tot verblyf tot wat ek eet, beperk.

Ek was, per definisie, op die rand van magteloosheid.

Mag en magteloosheid het my obsessies geword oor die volgende paar maande. Teen November was die persepsie van my magteloosheid onuitstaanbaar. Dit het my persoonlikheid begin beïnvloed. Ek was pynlik bewus van my beperkte opsies, en ook die onvermoë om te kon oorgaan tot aksie met opsies wat ek graag wou uitoefen. Ek het besluit dat daar slegs een uitweg was: hernude selfopgelegde ballingskap. Binne die groter ekonomiese realiteite van Suid-Afrika was my realiteit dat ek nie veel formele beroepsopsies gehad het nie; kruideniersware – en selfs teen die einde van Oktober, sigarette – het so te sê vir my onbekostigbaar geword; ek kon nie ’n behoorlike blyplek bekostig nie; en ek het gereeld aan waarskuwings gedink dat as ek nie my ooreenkoms met die skuldeisers nakom nie, ek vir die volgende dertig jaar ’n persona non grata sal wees.

Ek het inligting begin bymekaarmaak oor ’n program in Japan wat Engelse onderwysers werf. Dié program sou egter eers teen die volgende Julie weer mense nodig hê, en die nood was besig om daagliks stywer om my strot te trek.

Dít was hoe my situasie gelyk het toe ek een dag, laat in Oktober, by die kantoor my e-mail lees. Ek het net ’n roetine update verwag toe ek die pos oopmaak van ’n vriend van my wat ek in Korea ontmoet het. Hy’t ’n jaar voor my teruggegaan Suid-Afrika toe, maar het na maande van sukkel in Kaapstad al sy besittings verkoop vir ’n vliegtuigkaartjie, en teruggekeer Asië toe – dié keer Taiwan. Hy was vol lof vir die plek, en het selfs aangebied om vir my geld te leen vir ’n vliegkaartjie, as ek sou belangstel. Ek het eers sy aanbod beleefd van die hand gewys, maar binne ’n week het ek hom gekontak en gevra of die aanbod nog staan. Ek het vir myself nog ’n week of drie gegee waarin ek my moontlikhede oorweeg het, en teen die einde van November het ek hom laat weet om maar die geld te stuur – my plek is bespreek.

* * *

Ballingskap sou dit dan weer wees, na ’n onsuksesvolle poging tot “belonging and commitment” in die land van my geboorte. Ek het drie weke oor Desember en die eerste week van Januarie by my ouers in Natal spandeer, en toe weer my rugsak gepak met klere, boeke, musiek, en ’n paar ander items vir ’n nuwe periode van ballingskap. Ek het nog ’n week in Johannesburg gespandeer, en toe op 16 Januarie 1999 het ek vertrek – sonder veel emosie.

Dit was vreemd, hierdie afwesigheid van emosie. Anders as in Junie ’96 toe ek amper oorstelp geraak het van vreugde toe die vliegtuig die grond verlaat het, het ek hierdie keer nie veel gevoel nie. Dit was maar net hoe dit was. Die Ooste, ’n vreemde, amper surrealistiese wêreld waar ek binne ’n week my eie woonstel sou hê, binne twee weke ’n scooter, en waar ek soms meer as R100 per uur sou verdien om speletjies te speel met kleuters in ’n poging om hulle ’n paar Engelse woorde te leer.

* * *

Nou sit ek hier, alleen in ’n drie slaapkamer woonstel, om 3:30 in die oggend van 20 Junie 1999, en ek tik hierdie opstel op my rekenaar. Op die TV agter my flits beelde van een of ander program. Ek het ’n telefoon, ’n videomasjien, ’n CD speler, en ’n paar goeie CD’s wat ek hier, en in Hong Kong gekoop het toe ek daar was vir ’n langnaweek in April. Ek het nuwe beddegoed, en heelwat nuwe klere. Ek het selfs ’n nuwe paar skoene. En ek het ’n paar weke gelede vir my ’n horlosie gekoop vir omtrent R500. Ballingskap is nie te sleg dié keer in tasbare terme nie.

Maar nou die dag toe dink ek, wat sou ek verkies, ’n goeie lewe in die buiteland met al dié luukshede, of ’n lewe in my eie land, sonder baie van die luukshede en die sekuriteit van ’n goeie inkomste wat ek tans geniet, maar waar ek kan voel ek behoort en waar ek myself kan verbind tot iets of iemand?

Ten spyte van die enorme voordele van lidmaatskap en verbintenis, is dit sekerlik ook belangrik om te spekuleer oor die materiële kwaliteit van die lewe wat ek sal geniet in Suid-Afrika. Wat het ek hier, waarsonder ek nie in Suid-Afrika wil wees nie?

Nog ’n paar dae van kontemplasie bring toe ’n voorlopige antwoord: ’n huis, ’n TV, en ’n rekenaar. En as Telkom my wil vergewe vir ’n onbetaalde telefoonrekening van ’n paar jaar gelede, miskien ’n telefoonlyn, en toegang tot die Internet. Sodat ek, as dit nodig sou wees, weer inligting kan soek oor daai program in Japan.

______________________